{"id":"wos-2025-maj-matura-stara-rozszerzona/zad/Temat 3","paper_id":"wos-2025-maj-matura-stara-rozszerzona","number":"Temat 3","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 3.\nScharakteryzuj typy ładów międzynarodowych, odnosząc się do historii XX wieku.\nRozważ, który z tych ładów jest charakterystyczny dla świata w ostatnim\ndziesięcioleciu.\nna temat nr\nEWOP-R0_100\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n23.\nMaks. liczba punktów\n12\nUzyskana liczba punktów\nEWOP-R0_100\nEWOP-R0_100\nEWOP-R0_100\nEWOP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nWIEDZA\nO SPOŁECZEŃSTWIE\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2015\nWIEDZA\nO SPOŁECZEŃSTWIE\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2015\nWIEDZA\nO SPOŁECZEŃSTWIE\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2015","answer":null,"answer_text":"Temat 3.\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wykorzystanie i tworzenie informacji.\nII. Rozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\nVI. (ZR) Dostrzeganie współzależności\nwe współczesnym świecie.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze\nglobalnym.\n1) Zdający przedstawia podmioty oraz zasady\nprawa międzynarodowego (zasadę\nsuwerenności, wzajemności, pacta sunt\nservanda).\n2) Zdający charakteryzuje na przykładach\nnajczęściej stosowane metody rozwiązywania\nsporów między państwami.\n41. Globalizacja współczesnego świata.\n1) Zdający przedstawia wieloaspektowy\ncharakter procesów globalizacji (polityka,\ngospodarka, kultura, komunikacja, ekologia).\n2) Zdający ocenia rolę wybranych państw […]\nw procesach globalizacyjnych.\n42. Systemy bezpieczeństwa i współpracy.\n1) Zdający charakteryzuje przemiany, jakie\nnastąpiły w Europie i na świecie po upadku\nkomunizmu.\n4) Zdający wyjaśnia, jak powstało NATO, jakie\nsą jego cele i organy; wymienia najważniejsze\noperacje wojskowe Sojuszu.\n5) Zdający wymienia regionalne systemy\nbezpieczeństwa i współpracy, ocenia ich\nznaczenie dla danego regionu i świata.\n44. Europa wśród światowych mocarstw.\n1) Zdający wskazuje możliwości odgrywania\nprzez Unię Europejską roli światowego\nmocarstwa.\n2) Zdający rozróżnia typy ładów światowych\n(jedno-, dwu- i wielobiegunowy), odwołując się\ndo historii XX i XXI w.\n4) Zdający przedstawia na przykładach\nznaczenie supermocarstw i mocarstw\nregionalnych dla ładu światowego.\nAspekty tematu:\n1) Charakterystyka ładu dwubiegunowego (z odniesieniem do zimnej wojny):\n- geneza ładu jałtańsko-poczdamskiego / zimnowojennego jeszcze w posiedzeniach Wielkiej\nTrójki, przy tym słabnąca rola Wielkiej Brytanii (m.in. przez dekompozycję imperium),\nw doktrynie Trumana USA już jako jedyne supermocarstwo Zachodu;\n- rywalizacja między światem Zachodu z liderem USA a ZSRR wraz z państwami realnego\nsocjalizmu; bloki wojskowe NATO - UW; rywalizacja militarna, wyścig zbrojeń, „podbój\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nkosmosu”; interwencje zbrojne USA (w Wietnamie), ZSRR w swojej strefie wpływów (CSRS,\nWęgry), jak i poza nią (Afganistan); kryzysy;\n- chęć powiększania lub obrony własnej strefy wpływów przez działania ekonomiczne,\ndoradcze, polityczne (Afryka, pozaradziecka Azja, Ameryka Łacińska).\nUwaga: Jeśli zdający odniesie ład dwubiegunowy do okresów wojen światowych, niejako utożsamiając\nkażdy z sojuszy w konflikcie z jednym mocarstwem, to nie możemy uznać tego za przykład ładu\ndwubiegunowego. Takiego określenia jako błędu nie traktujemy tylko dla lat 1941-1942, jeśli za dwa\nmocarstwa zdający uzna III Rzeszę i USA.\n2) Charakterystyka ładu monocentrycznego (z odniesieniem do lat 90. XX wieku):\n- geneza ładu postzimnowojennego jeszcze w rozpadzie porządku jałtańsko-poczdamskiego\nbędącym wynikiem przegranej rywalizacji przez ZSRR, jego „przebudową”, uwidocznieniem\nwielu konfliktów odśrodkowych, które w efekcie po rozpadzie strefy wpływów (imperium\nzewnętrznego) doprowadziły do samego rozpadu ZSRR; większość państw dawnej\nradzieckiej strefy wpływów obrało kurs prozachodni, także na członkostwo w NATO (1999 r.:\nPolska, Czechy, Węgry);\n- po upadku ZSRR szczególna rola USA (tzw.: hipermocarstwo, jedyny globalny hegemon,\nkreator) w sferze polityczno-wojskowej i doktrynalno-moralnej: przekonanie o tzw. końcu\nhistorii - zwycięstwie zachodnich wartości, przy tym przyjęcie przez USA pozycji światowego\n„policjanta” reagującego - w określonych sytuacjach i we własnym interesie - na przejawy\nnaruszania wartości zachodnich: demokracji, pluralizmu, praw człowieka, np. interwencja\nw Serbii w związku z Kosowem czy już późniejsze (z XXI w.) interwencje w Afganistanie\ni w Iraku;\n- okres lat 90. XX wieku to też prymat USA w sferze gospodarczej, przy tym już wówczas -\ndzięki reformom Denga Xiaopinga - rolę mocarstwa, które aspiruje w tym zakresie do\nzmiany swej pozycji i kwestionuje pozycję USA jako jedynego mocarstwa, odgrywała ChRL;\nw tym aspekcie też można traktować UE jako „mocarstwo” kwestionujące prymat\ngospodarczy USA; aspekt gospodarczy pokazuje typową dla ładu monocentrycznego\ndyskusyjność.\n3) Charakterystyka ładu policentrycznego:\n- z odniesieniem do okresu międzywojennego: geneza ładu wersalskiego w przegranej\npaństw centralnych i rozpadzie imperium carskiego (ewentualnie także Austro-Węgier);\nmocarstwa główne (USA, Wielka Brytania, Francja) i regionalne (Japonia, Włochy); ład\ndynamiczny: działania w kierunku zwiększenia swej roli przez Niemcy i ZSRR (także\nwspólnie: układ z Rapallo, pakt Ribbentrop - Mołotow); II wojna światowa jako także efekt\nrewizjonizmu antytraktatowego i odwrócenia się od systemu światowego z Ligą Narodów;\nw toku działań wojennych czasowe wzmocnienie pozycji Niemiec i Japonii oraz osłabienie\npozycji Francji i Włoch; schyłek wojny to 3 mocarstwa globalne: USA, ZSRR i Wielka\nBrytania;\n- z odniesieniem do początku XX wieku: mocarstwa globalne i zarazem kolonialne to Wielka\nBrytania, USA, Francja, Rosja i Niemcy; za mniejsze uchodziły Japonia, Włochy, Austro-\n-Węgry; okres XX wieku przed I wojną światową jest dynamiczny - zmniejszająca się\npozycja Imperium Osmańskiego i zwiększająca Niemiec, co będzie miało związek z I wojną\nświatową; w tym ładzie sojusze, które jednak nie okazywały się stałe (vide: Włochy).\n4) Rozważenie, który z ładów jest charakterystyczny dla ostatniego dziesięciolecia:\n- geneza współczesnego ładu w zakwestionowaniu pozycji USA w świecie przez mocarstwa\nregionalne czy sektorowe, inicjatywy o takim charakterze grupujące niemałą liczbę mocarstw\nto np. BRICS;\n- rozwój gospodarczy tak mocarstw zachodnich (5 z 7 państw G-7, Japonia jako państwo\nglobalnej Północy), jak i państw o tzw. wschodzących gospodarkach (5 państw z grupy G-13\nbez G-8), potencjał gospodarczy UE;\n- ładowi policentrycznemu sprzyja w jakimś stopniu instytucja stałych członków RB ONZ,\nktóre jednocześnie są państwami nuklearnymi; broń atomową posiadają i inne państwa:\nIndie, Pakistan, Izrael (nieoficjalnie) i KRLD, a jest ona rozlokowana dodatkowo w: RFN,\nBelgii, Turcji i Włoszech (w ramach NATO) i w Białorusi (głowice rosyjskie);\n- działania Rosji w Ukrainie (aneksja Krymu, organizacja separatyzmu donbaskiego\ni wreszcie pełnoskalowa agresja w 2022 r.) to jakościowy krok w kierunku braku\nposzanowania zasad prawa międzynarodowego, przy tym działania te bywają określane jako\nodpowiedź na wcześniejsze działania USA.\nUwaga: Analiza ładu z ostatnich 10 lat powinna doprowadzić zdającego do stwierdzenia, że jest on\npolicentryczny. Należy jednak także uznać sensowne argumenty na rzecz ładu zerobiegunowego (ład\nświatowej anarchii) i / lub ładu dwubiegunowego (USA i Chiny), i / lub ładu monocentrycznego (USA).","solution":null,"image":"img/wos-2025-maj-matura-stara-rozszerzona/zad-Temat_3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":26,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Temat 3.<br>Scharakteryzuj typy ładów międzynarodowych, odnosząc się do historii XX wieku.<br>Rozważ, który z tych ładów jest charakterystyczny dla świata w ostatnim<br>dziesięcioleciu.<br>na temat nr<br>EWOP-R0_100<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>23.<br>Maks. liczba punktów<br>12<br>Uzyskana liczba punktów<br>EWOP-R0_100<br>EWOP-R0_100<br>EWOP-R0_100<br>EWOP-R0_100<br>BRUDNOPIS (nie podlega ocenie)<br>WIEDZA<br>O SPOŁECZEŃSTWIE<br>Poziom rozszerzony<br>Formuła 2015<br>WIEDZA<br>O SPOŁECZEŃSTWIE<br>Poziom rozszerzony<br>Formuła 2015<br>WIEDZA<br>O SPOŁECZEŃSTWIE<br>Poziom rozszerzony<br>Formuła 2015</p>","answer_text_html":"<p>Temat 3.<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Wykorzystanie i tworzenie informacji.<br>II. Rozpoznawanie i rozwiązywanie<br>problemów.<br>VI. (ZR) Dostrzeganie współzależności<br>we współczesnym świecie.</p>\n<ol><li>Stosunki międzynarodowe w wymiarze</li></ol>\n<p>globalnym.</p>\n<ol><li>Zdający przedstawia podmioty oraz zasady</li></ol>\n<p>prawa międzynarodowego (zasadę<br>suwerenności, wzajemności, pacta sunt<br>servanda).</p>\n<ol><li>Zdający charakteryzuje na przykładach</li></ol>\n<p>najczęściej stosowane metody rozwiązywania<br>sporów między państwami.</p>\n<ol><li>Globalizacja współczesnego świata.</li><li>Zdający przedstawia wieloaspektowy</li></ol>\n<p>charakter procesów globalizacji (polityka,<br>gospodarka, kultura, komunikacja, ekologia).</p>\n<ol><li>Zdający ocenia rolę wybranych państw […]</li></ol>\n<p>w procesach globalizacyjnych.</p>\n<ol><li>Systemy bezpieczeństwa i współpracy.</li><li>Zdający charakteryzuje przemiany, jakie</li></ol>\n<p>nastąpiły w Europie i na świecie po upadku<br>komunizmu.</p>\n<ol><li>Zdający wyjaśnia, jak powstało NATO, jakie</li></ol>\n<p>są jego cele i organy; wymienia najważniejsze<br>operacje wojskowe Sojuszu.</p>\n<ol><li>Zdający wymienia regionalne systemy</li></ol>\n<p>bezpieczeństwa i współpracy, ocenia ich<br>znaczenie dla danego regionu i świata.</p>\n<ol><li>Europa wśród światowych mocarstw.</li><li>Zdający wskazuje możliwości odgrywania</li></ol>\n<p>przez Unię Europejską roli światowego<br>mocarstwa.</p>\n<ol><li>Zdający rozróżnia typy ładów światowych</li></ol>\n<p>(jedno-, dwu- i wielobiegunowy), odwołując się<br>do historii XX i XXI w.</p>\n<ol><li>Zdający przedstawia na przykładach</li></ol>\n<p>znaczenie supermocarstw i mocarstw<br>regionalnych dla ładu światowego.<br>Aspekty tematu:</p>\n<ol><li>Charakterystyka ładu dwubiegunowego (z odniesieniem do zimnej wojny):</li></ol>\n<ul><li>geneza ładu jałtańsko-poczdamskiego / zimnowojennego jeszcze w posiedzeniach Wielkiej</li></ul>\n<p>Trójki, przy tym słabnąca rola Wielkiej Brytanii (m.in. przez dekompozycję imperium),<br>w doktrynie Trumana USA już jako jedyne supermocarstwo Zachodu;</p>\n<ul><li>rywalizacja między światem Zachodu z liderem USA a ZSRR wraz z państwami realnego</li></ul>\n<p>socjalizmu; bloki wojskowe NATO - UW; rywalizacja militarna, wyścig zbrojeń, „podbój<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>kosmosu”; interwencje zbrojne USA (w Wietnamie), ZSRR w swojej strefie wpływów (CSRS,<br>Węgry), jak i poza nią (Afganistan); kryzysy;</p>\n<ul><li>chęć powiększania lub obrony własnej strefy wpływów przez działania ekonomiczne,</li></ul>\n<p>doradcze, polityczne (Afryka, pozaradziecka Azja, Ameryka Łacińska).<br>Uwaga: Jeśli zdający odniesie ład dwubiegunowy do okresów wojen światowych, niejako utożsamiając<br>każdy z sojuszy w konflikcie z jednym mocarstwem, to nie możemy uznać tego za przykład ładu<br>dwubiegunowego. Takiego określenia jako błędu nie traktujemy tylko dla lat 1941-1942, jeśli za dwa<br>mocarstwa zdający uzna III Rzeszę i USA.</p>\n<ol><li>Charakterystyka ładu monocentrycznego (z odniesieniem do lat 90. XX wieku):</li></ol>\n<ul><li>geneza ładu postzimnowojennego jeszcze w rozpadzie porządku jałtańsko-poczdamskiego</li></ul>\n<p>będącym wynikiem przegranej rywalizacji przez ZSRR, jego „przebudową”, uwidocznieniem<br>wielu konfliktów odśrodkowych, które w efekcie po rozpadzie strefy wpływów (imperium<br>zewnętrznego) doprowadziły do samego rozpadu ZSRR; większość państw dawnej<br>radzieckiej strefy wpływów obrało kurs prozachodni, także na członkostwo w NATO (1999 r.:<br>Polska, Czechy, Węgry);</p>\n<ul><li>po upadku ZSRR szczególna rola USA (tzw.: hipermocarstwo, jedyny globalny hegemon,</li></ul>\n<p>kreator) w sferze polityczno-wojskowej i doktrynalno-moralnej: przekonanie o tzw. końcu<br>historii - zwycięstwie zachodnich wartości, przy tym przyjęcie przez USA pozycji światowego<br>„policjanta” reagującego - w określonych sytuacjach i we własnym interesie - na przejawy<br>naruszania wartości zachodnich: demokracji, pluralizmu, praw człowieka, np. interwencja<br>w Serbii w związku z Kosowem czy już późniejsze (z XXI w.) interwencje w Afganistanie<br>i w Iraku;</p>\n<ul><li>okres lat 90. XX wieku to też prymat USA w sferze gospodarczej, przy tym już wówczas -</li></ul>\n<p>dzięki reformom Denga Xiaopinga - rolę mocarstwa, które aspiruje w tym zakresie do<br>zmiany swej pozycji i kwestionuje pozycję USA jako jedynego mocarstwa, odgrywała ChRL;<br>w tym aspekcie też można traktować UE jako „mocarstwo” kwestionujące prymat<br>gospodarczy USA; aspekt gospodarczy pokazuje typową dla ładu monocentrycznego<br>dyskusyjność.</p>\n<ol><li>Charakterystyka ładu policentrycznego:</li></ol>\n<ul><li>z odniesieniem do okresu międzywojennego: geneza ładu wersalskiego w przegranej</li></ul>\n<p>państw centralnych i rozpadzie imperium carskiego (ewentualnie także Austro-Węgier);<br>mocarstwa główne (USA, Wielka Brytania, Francja) i regionalne (Japonia, Włochy); ład<br>dynamiczny: działania w kierunku zwiększenia swej roli przez Niemcy i ZSRR (także<br>wspólnie: układ z Rapallo, pakt Ribbentrop - Mołotow); II wojna światowa jako także efekt<br>rewizjonizmu antytraktatowego i odwrócenia się od systemu światowego z Ligą Narodów;<br>w toku działań wojennych czasowe wzmocnienie pozycji Niemiec i Japonii oraz osłabienie<br>pozycji Francji i Włoch; schyłek wojny to 3 mocarstwa globalne: USA, ZSRR i Wielka<br>Brytania;</p>\n<ul><li>z odniesieniem do początku XX wieku: mocarstwa globalne i zarazem kolonialne to Wielka</li></ul>\n<p>Brytania, USA, Francja, Rosja i Niemcy; za mniejsze uchodziły Japonia, Włochy, Austro-<br>-Węgry; okres XX wieku przed I wojną światową jest dynamiczny - zmniejszająca się<br>pozycja Imperium Osmańskiego i zwiększająca Niemiec, co będzie miało związek z I wojną<br>światową; w tym ładzie sojusze, które jednak nie okazywały się stałe (vide: Włochy).</p>\n<ol><li>Rozważenie, który z ładów jest charakterystyczny dla ostatniego dziesięciolecia:</li></ol>\n<ul><li>geneza współczesnego ładu w zakwestionowaniu pozycji USA w świecie przez mocarstwa</li></ul>\n<p>regionalne czy sektorowe, inicjatywy o takim charakterze grupujące niemałą liczbę mocarstw<br>to np. BRICS;</p>\n<ul><li>rozwój gospodarczy tak mocarstw zachodnich (5 z 7 państw G-7, Japonia jako państwo</li></ul>\n<p>globalnej Północy), jak i państw o tzw. wschodzących gospodarkach (5 państw z grupy G-13<br>bez G-8), potencjał gospodarczy UE;</p>\n<ul><li>ładowi policentrycznemu sprzyja w jakimś stopniu instytucja stałych członków RB ONZ,</li></ul>\n<p>które jednocześnie są państwami nuklearnymi; broń atomową posiadają i inne państwa:<br>Indie, Pakistan, Izrael (nieoficjalnie) i KRLD, a jest ona rozlokowana dodatkowo w: RFN,<br>Belgii, Turcji i Włoszech (w ramach NATO) i w Białorusi (głowice rosyjskie);</p>\n<ul><li>działania Rosji w Ukrainie (aneksja Krymu, organizacja separatyzmu donbaskiego</li></ul>\n<p>i wreszcie pełnoskalowa agresja w 2022 r.) to jakościowy krok w kierunku braku<br>poszanowania zasad prawa międzynarodowego, przy tym działania te bywają określane jako<br>odpowiedź na wcześniejsze działania USA.<br>Uwaga: Analiza ładu z ostatnich 10 lat powinna doprowadzić zdającego do stwierdzenia, że jest on<br>policentryczny. Należy jednak także uznać sensowne argumenty na rzecz ładu zerobiegunowego (ład<br>światowej anarchii) i / lub ładu dwubiegunowego (USA i Chiny), i / lub ładu monocentrycznego (USA).</p>","solutions":[]}